Η χρήση των παρακάτω περιεχομένων επιβάλλει τη ρητή αναφορά στον συγγραφέα και στο έργο του,
διαφορετικά εμπίπτει στις διατάξεις του Νόμου περί κλοπής πνευματικής ιδιοκτησίας.

Τετάρτη, 24 Αυγούστου 2016

Μορφές Ελλήνων Ποιητών - ΚΩΣΤΗΣ ΠΑΛΑΜΑΣ



Όταν το 1943 αποχαιρετούσε η Ελλάδα τον Εθνικό της Ποιητή στο Πρώτο Κοιμητήριο της Αθήνας χτύπαγε η καρδιά της ξενόφερτης σκλαβιάς (γερμανο-ιταλικής κατοχής) στον τόπο μας. Ο θάνατος του Κωστή Παλαμά δεν ήταν τότε ένα απλό γεγονός, αλλά ένα γεγονός εθνικής σημασίας, όχι μόνο επειδή ο ποιητής αυτός υπήρξε όπως ο Σολωμός εθνικός ποιητής, αλλά κι ένας βάρδος, ένας διανοούμενος υψηλού ήθους.

Ήταν πέραν τούτων, ένας οραματιστής του Έθνους κι ένας σηματωρός. Με ανοιχτά και πάντα άγρυπνα τα μάτια της ψυχής του, έζησε τις ανόδους και τις πτώσεις, τους συγκλονιστικούς σταθμούς της εξέλιξης του έθνους του, από την ήττα του πολέμου της ντροπής (1897), τις ακρότητες και τους φανατισμούς του γλωσσικού ζητήματος (1901-1903), την ανάταση της επανάστασης στο Γουδί (1909), τους θριάμβους των Βαλκανικών Πολέμων (1912-1913), το δράμα της Μικρασιατικής Καταστροφής (1922), το κλίμα της απαισιοδοξίας του μεσοπολέμου, ως το ηρωικό αναπτέρωμα της ψυχής των Ελλήνων (1940-41) και την αντίσταση κατά των Γερμανών, οπότε πια εξεδήμησε προς Κύριον. Η παρακμή και ο ζόφος της πατρίδας του, σε κάποιες κρίσιμες  φάσεις, τον έκαμαν συχνά να κλάψει πολύ και να γράψει τα σπαρακτικά «Σατιρικά Γυμνάσματα».



Γεννημένος στην Πάτρα το 1859, ορφάνεψε από μικρός και συνέχισε τη ζωή του στο Μεσολόγγι. Στην Αθήνα θα έρθει για να σπουδάσει Νομικά, σπουδές που δεν τελειώνουν αφού η ποίηση τον κατακτά ολοκληρωτικά και από πολύ νωρίς. Η Αθήνα θα είναι πια η «πατρίδα» του. Εκεί θα περάσει την «ασάλευτη» ζωή του. Θα δημιουργήσει. Θα κάνει οικογένεια.

Σε ό,τι καταπιάστηκε ο Παλαμάς έβαλε τη σφραγίδα του ξεχωριστού, του μεγάλου, του αληθινού. Κι επειδή καταπιάστηκε με τόσα πολλά θέματα και προβλήματα του καιρού του, αλλά και με διαχρονικά ανθρώπινα θέματα, έβαλε σε όλα αυτή τη σφραγίδα. Στον Παλαμά οφείλουμε τη γνωριμία των έξω από την Ελλάδα με την Ελληνική λογοτεχνική πραγματικότητα.

Διέθετε ο Παλαμάς νου με κοφτερή και διαπεραστική οξύτητα, αλλά ταυτόχρονα είχε και μια σπάνια ενορατική δύναμη, γι αυτό και με το μυστικό βάθος της ψυχής του, μπόρεσε να μας κοινωνήσει χώρες  και τόπους και καιρούς, που περνάνε όλα ετούτα, θαρρείς, μπροστά μας, ζωντανά και σπαρταριστά σε στίχους που πάλλονται, που στέκονται μόνοι τους, εναργείς, ακέραιοι και αναδίνουν μια σπάνια πνευματική κι αισθητική απόλαυση.

Και  είναι τούτοι οι στίχοι-να θυμηθεί κανείς μόνο τις πλατειές συνθέσεις του: «Η Φλογέρα του Βασιλιά» και «Ο Δωδεκάλογος του Γύφτου»-κόσμοι μεγάλων οραμάτων, που ζωντανεύουν τη μοίρα του κόσμου και του ανθρώπου, του οικουμενικού ανθρώπου, μα και του Ελληνισμού τα οράματα και τους μύθους του ειδικότερα. Σκύβει ευλαβικά κανείς μπροστά στο μεγαλείο  των στίχων του, που αποτελούν τον «Ολυμπιακό Ύμνο», ο οποίος ενώνει ολόκληρη την Ανθρωπότητα: «Αρχαίο πνεύμα αθάνατο, αγνέ πατέρα, του ωραίου, του μεγάλου και τ’ αληθινού. Κατέβα, φανερώσου κι άστραψε εδώ πέρα στη δόξα της δικής σου γης και τ’ ουρανού….».

Από πολύ νωρίς ο Παλαμάς θα γίνει οπαδός της Εθνικής Μεγάλης Ιδέας. Στηριγμένος στη βιωμένη παράδοση των πρωτεργατών της εθνεγερσίας, των Ρήγα-Καΐρη-Κοραή. Για όλους τους σκλάβους Ελληνικούς πληθυσμούς. Για όποια Ελληνική δικαίωση. Μιλώντας για τα Εθνικά Σύμβολα με ποίηση, όπως για τον τραγικό ήρωα ιεράρχη Χρυσόστομο Σμύρνης, θα γράψει: «Όπου καρδιά, όπου φρόνημα, το Γένος, η Εκκλησία. Και των Ελλήνων οι χοροί και των πιστών τα πλήθη. Σου προσκυνούμε, Άμωμε, τη θεία δοκιμασία και το μεταλαβαίνουμε το Αίμα Σου που εχύθει». «Γένος και Εκκλησία»:οι πεμπτουσίες της Ελληνικής Φυλής, που σήμερα δυστυχώς τόσο καίρια περιφρονούνται και προσβάλλονται από κάποιους.

Από ξένες γλώσσες μιλούσε και διάβαζε άριστα μόνο Γαλλικά. Μέσα από Γαλλικά κείμενα,  πρωτότυπα ή μεταφρασμένα, παρακολουθούσε την παγκόσμια πνευματική κίνηση και ενημερωνόταν με πάθος για όσα συνέβαιναν στον κόσμο. Θαύμαζε τον Βίκτωρα Ουγκώ και τον μετάφραζε, όπως πολλούς άλλους. Πίστευε στη σωστή μετάφραση. Ο ίδιος έλεγε: «Στη σωστή μετάφραση δεν τον μεταφράζεις τον Αρχαίο. Τον μετατοπίζεις αχάλαστο». Κι αυτό το βλέπουμε στην περίφημη μετάφραση του Βυζαντινού τροπαρίου της Κασσιανής, όπου αποδίδεται στη δημοτική μας γλώσσα, εκφραζόμενη αποκαλυπτικά η μυστική πλευρά της ψυχής του Παλαμά. Ισοστάσια η μετάφραση του με το  οιστρήλατο θρησκευτικό πάθος του πρωτοτύπου: «Κύριε, γυναίκα αμαρτωλή, πολλά, πολλά, θολά, βαριά τα κρίματα μου. Μα, ω Κύριε, πως η θεότης Σου μιλά μεσ’ την καρδιά μου!...».

Ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος θα γράψει: «Ο Παλαμάς είναι ο πλούσιος και οδυνηρός απολογισμός  της Ελληνικής ψυχής. Μέσα στο έργο του Παλαμά εκφράζεται η Κλασσική Ελλάδα, αλλά και η τσακισμένη υπερηφάνεια των Γραικύλων, εκφράζεται ο Ελληνικός Χριστιανισμός και το βασανισμένο Βυζάντιο, εκφράζεται ο πόνος της σκλαβιάς τεσσάρων αιώνων, εκφράζεται η ομορφιά και η ασχήμια, το φως και το σκοτάδι της Ελληνικής ζωής».

Κι όταν ήρθε ο θάνατος, ο Γιώργος Σεφέρης θ’ αναφωνήσει στο άκουσμα της απώλειας του ποιητή: «Έφυγε ο τελευταίος διδάσκαλος του Γένους».Τότε ήταν που ένα πλήθος σιωπηλό και συγκινημένο, αψηφώντας του καταχτητές που παρακολουθούσαν ένοπλοι μ’ έναν απορημένο εντυπωσιασμό,  συμμετέσχε στη νεκρώσιμη ακολουθία μέσα στο ναό, αλλά και σκορπισμένο έξω στον περίβολο. Οι καταχτητές δεν θα θελήσουν να παρέμβουν ούτε κι όταν όλο εκείνο το πλήθος έψαλλε τον Εθνικό Ύμνο με τόσο πάθος και ορμή. «Σ’ αυτό το φέρετρο ακουμπά η Ελλάδα», θα τονίσει με τη γνωστή πύρινη εγερτήρια απαγγελία του ο Άγγελος Σικελιανός και θα τελειώσει το ποίημα του με τη φράση: «Ηχήστε οι σάλπιγγες…Καμπάνες βροντερές …δονήστε σύγκορμη τη χώρα, πέρα ως πέρα…», ακουμπώντας το χέρι πάνω εκεί όπου μέσα του κοιμόταν γαλήνιος ο Ποιητής. Με τον τρόπο αυτό ο Κωστής Παλαμάς πέρασε από τη Ζωή αμέσως στην Ιστορία.

Τρίτη, 26 Ιουλίου 2016

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ (384-322 π. Χ.) - 2400 ΧΡΟΝΙΑ ΑΠΟ ΤΗ ΓΕΝΝΗΣΗ ΤΟΥ



Συμπληρώθηκαν εφέτος 2400 χρόνια από τη γέννηση του Αριστοτέλη, του μεγαλύτερου μαζί με τον Πλάτωνα Έλληνα φιλοσόφου, πολιτικού στοχαστή και ερευνητή της επιστήμης, με την παγκόσμια και διαχρονική ακτινοβολία, που έχουμε χρέος  εμείς οι Έλληνες ιδιαίτερα να τιμούμε καθώς η ηθική και πολιτική του Φιλοσοφία, έχει πολλά να διδάξει στη σημερινή μας κοινωνία.


Οι έρευνές του εκτείνονταν από τη Φυσική και τη Βιολογία μέχρι τη Ψυχολογία, την Πολιτειολογία, την Οικονομία, την Ηθική, τη Ρητορική, την Ποιητική, την Αισθητική και τη Μεταφυσική. Υπενθυμίζω μερικά μόνο από έργα του, όπως «Ηθικά Νικομάχεια», «Πολιτικά», «Ποιητική», «Ρητορική», «Περί Ψυχής», «Κατά τα Φυσικά», «Αθηναίων Πολιτεία» κλπ. Από το ογκωδέστατο έργο του Αριστοτέλη επέλεξα στο άρθρο μου αυτό να καταπιαστώ εν συντομία με τα «Πολιτικά» του, καθώς η πολιτική  σκέψη και πράξη του  Σταγειρίτη φιλοσόφου βοηθάει στην καλύτερη αντιμετώπιση των πολιτικών μας πραγμάτων με αίσθημα ηθικής ευθύνης, σε εποχές μάλιστα που ο τόπος μας έχει ανάγκη την ελεύθερη πολιτική φρόνηση και διαλεκτική επιχειρηματολογία και όχι τις αντιδημοκρατικές αλχημείες και απάτες.

Γράφει ο Αριστοτέλης στα «Πολιτικά» του: «Το θεμέλιο της δημοκρατικής πολιτείας είναι η ελευθερία…»(Ζ΄, 1317 Α), ενώ παράλληλα μας δίνει και τον ορισμό της πολιτείας λέγοντας πως «η πολιτεία είναι τρόπος ζωής της πόλης» (Δ΄,11,1295 a40 κ.ε.) Μας λέει ακόμη ότι «εκ φύσεως προηγείται η πόλη της οικογένειας και του καθενός από εμάς» (Α΄, 2, 1253 a18 κ.ε.) και όπως κάθε κοινωνία  αποσκοπεί σε κάποιο αγαθό, έτσι και το κράτος (πόλις), που είναι η υπέρτατη και καθολικότερη μορφή κοινωνίας, πρέπει να αποσκοπεί στο υπέρτατο αγαθό. Η τελολογική αυτή άποψη χαρακτηρίζει ολόκληρο το σύστημα της σκέψης του. Γι αυτό χωρίς δισταγμό χωρίζει την κοινωνία σε τρία στάδια. Το πρώτο είναι η οικία (οικογένεια), η ένωση που επιβάλλεται από τη φύση για την ικανοποίηση των καθημερινών αναγκών. Το επόμενο  στάδιο είναι η κώμη που απαρτίζεται από περισσότερες οικογένειες, για την ικανοποίηση αναγκών που υπερβαίνουν τις καθημερινές. Το τρίτο στάδιο είναι η συνένωση περισσότερων κωμών σε μια ολοκληρωμένη κοινωνία (πόλις-κράτος), αρκετά μεγάλη ώστε να είναι αυτάρκης ή σχεδόν αυτάρκης, που σχηματίζεται για τη διασφάλιση του στοιχειώδους βίου, αλλά υπάρχει για χάρη της ευζωίας.

Η ευζωία περιλαμβάνει κατά τον Αριστοτέλη τόσο την ηθική όσο και την πνευματική δραστηριότητα. Το κράτος προσφέρει  καταλληλότερο έδαφος από τις άλλες μορφές  κοινωνίας για την ανάπτυξη ηθικής και διανοητικής δραστηριότητας. Αν οι πρώτες μορφές κοινωνίας είναι φυσικές, το ίδιο ισχύει και για το κράτος. Είναι λοιπόν φανερό, μας λέει ο Αριστοτέλης, ότι το κράτος είναι ένα δημιούργημα της φύσης, και ότι ο άνθρωπος είναι από τη φύση του πολιτικό ζώο. Και καταλήγει: «αυτός που αδυνατεί να ζήσει στην κοινωνία (ο άπολις) ή αυτός που δεν το χρειάζεται,  γιατί είναι αυτάρκης, είναι ή θεός ή άγριο θηρίο».

Εκεί όμως που ο Αριστοτέλης έβαλε πρώτος στον κόσμο τη σφραγίδα της μεγαλοφυΐας του είναι όταν στα «Πολιτικά» του επιχείρησε  να μας αναλύσει  τη σχέση του κράτους με τον πολίτη,  την έννοια του ιδεώδους κράτους καθώς επίσης τις μορφές του κράτους (τα πολιτεύματα) και τη διάκριση των κρατικών εξουσιών. Κάθε πολίτευμα, τονίζει ο Αριστοτέλης, διαμορφώνεται και συντηρείται από το ιδιαίτερο ήθος των πολιτών του. Αποστολή του κράτους είναι λοιπόν να καλλιεργεί αυτό το ήθος με την εκπαίδευση, η οποία, γι αυτόν ακριβώς το λόγο, πρέπει να παρέχεται από την πολιτεία και όχι από τους γονείς και να είναι ίδια για όλους τους πολίτες. Κανένας πολίτης δεν ανήκει στον εαυτό του· όλοι ανήκουν στο κράτος και εκείνο φροντίζει για καθένα από τα μέρη του (Η΄,1).

Ο μέγας αυτός πολιτειολόγος διέκρινε τρεις μορφές του κράτους και αντίστοιχα τρεις παρεκβάσεις του. Θετικά αξιολόγησε τη βασιλεία, την αριστοκρατία και τη δημοκρατία και αρνητικά την τυραννία, την ολιγαρχία και την οχλοκρατία. Και αναφέροντας τη βασιλεία ο Αριστοτέλης προσδιόρισε με σαφήνεια ότι «σήμερα» (δηλ. στα χρόνια του) δεν υπάρχει ουσιαστικά αυτό το πολίτευμα, όπως το συναντούμε στην ηρωική εποχή που περιγράφει ο Όμηρος, καθώς επικρατεί πια μεγαλύτερη ισότητα ανάμεσα στους ανθρώπους και έλλειψη διακεκριμένων ηγεμονικών προσωπικοτήτων.

Προχώρησε όμως ο Αριστοτέλης και στη διάκριση των εξουσιών του κράτους λέγοντας: «Έστι δη τρία μόρια των πολιτειών πασών……έστι δε των τριών τούτων εν μεν τι το βουλευόμενον περί των κοινών, δεύτερον δε το περί τας αρχάς……τρίτον δε τι  το δικάζον».  Η διάκριση αυτή των τριών «μορίων» του Αριστοτέλη ανταποκρίνεται στις τρεις εξουσίες, που πολλούς αιώνες αργότερα ο Montesquieu μας ανέλυσε στο έργο του “De lesprit des Loix”, δηλαδή στη νομοθετική, στην εκτελεστική και στη δικαστική. Θα γράψει ο Αριστοτέλης: «Πολίτη μιας πόλης ονομάζουμε εκείνον τον άνθρωπο που έχει το δικαίωμα να συμμετέχει στην εξουσία (Αρχή), που βουλεύεται και αποφασίζει (Βουλή και Εκκλησία του Δήμου) και εκείνη που ελέγχει και δικάζει» (Δικαστήρια) (Γ΄, 1275 Β).

Ο Αριστοτέλης υπήρξε συνεχιστής της παράδοσης των Προσωκρατικών φιλοσόφων, του Σωκράτη και του Πλάτωνα και δεν ήταν ένας απόκοσμος στοχαστής και ξεχασμένος σε ιδεαλιστικές φαντασιώσεις, αλλά πολίτης του κόσμου, ερευνητής της φύσης και της κοινωνίας. Αναζητούσε πάντοτε την αλήθεια καθώς είπε εκείνο το ανεπανάληπτο: «φίλος Πλάτων, φιλτάτη δε Αλήθεια». Το δε συμπέρασμα της πείρας και της έρευνάς του συνοψίζεται στην υπέροχη φράση: «Ου ταυτόν επί δυναστεία και πολιτική» (Δεν ταυτίζεται ο δυνάστης με την πολιτική).Να γιατί σήμερα ο Αριστοτέλης αναγνωρίζεται και τιμάται από ολόκληρη την παγκόσμια διανόηση ως σκαπανέας της επιστήμης και της θετικής σκέψης, ανειρήνευτος οδοιπόρος προς την Αλήθεια και όχι ακίνητος δογματιστής.

Πέμπτη, 23 Ιουνίου 2016

ΕΝΑΣ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΗΣ ΙΤΑΛΟΣ ΤΑΞΙΔΙΩΤΗΣ, ΤΩΝ ΑΡΧΩΝ ΤΟΥ 17ου ΑΙΩΝΑ, ΣΤΗΝ ΚΩ



Τον Οκτώβριο του 1615 ένας ελληνομαθής Ιταλός περιηγητής ο Pietro Della Valle, ταξιδεύοντας απ’ την Κωνσταντινούπολη για το Κάϊρο, αναγκάστηκε λόγω θαλασσοταραχής ν’ αγκυροβολήσει στην Κω. Βγήκε τότε μαζί με τους συντρόφους του στο λιμάνι για να προμηθευτεί τρόφιμα και του δόθηκε έτσι η ευκαιρία να γνωρίσει από κοντά το νησί και τους κατοίκους του, δίνοντάς μας πολύτιμες για την εποχή εκείνη πληροφορίες. Να πως περιέγραψε την Κω σ’ επιστολή, που συνέταξε στο Κάϊρο στις 25 Ιανουαρίου του 1616: 


«Δεν είδα τίποτα ακαλλιέργητο. Η Κως είναι γεμάτη αμπέλια και περιβόλια. Στην πόλη που είναι ωραία και πυκνοκατοικημένη, συνάντησα ένα κομψό άντρα, μίλησα μαζί του στα ελληνικά κι εκείνος με περιηγήθηκε. Περικυκλώθηκα τότε από πολλούς περίεργους, που παραξενεύονταν πως ένας ντυμένος φράγκικα μιλούσε ελληνικά. Ο άνθρωπος που συνομίλησα λεγόταν Σεβαστιανός, ήταν Χαρτοφύλαξ της Εκκλησίας και γνώριζε τις αρχαιότητες του νησιού. Τον ρώτησα στην αρχή αν υπήρχε κάποιο μνημείο σχετικό με τον Ιπποκράτη κι εκείνος μου είπε ότι θα μου δείξει απομεινάρια. Γι αυτό πήγαμε μαζί στα περίχωρα και μούδειξε το μέρος, όπου βρισκόταν ένα σπιτάκι, το οποίο, σύμφωνα με την παράδοση, ανήκε στον Ιπποκράτη. Στο σπίτι του Ιπποκράτη συναντήσαμε επίσης και μια πηγή. Αυτό μου φάνηκε αληθινό, γιατί το μέρος εκείνο ονομάζουν μέχρι σήμερα Pucrá (τούρκικη λέξη), όπως Pucrat ή Bucrat που αναφέρουν πολλοί συγγραφείς. Ο Χαρτοφύλαξ μου μίλησε ακόμη για ένα τόπο, που λέγεται Ηρακλής. Εκεί υπάρχει εκκλησιά αφιερωμένη στον Άγιο Ιωάννη, που στην αρχαιότητα ήταν ναός του Ηρακλή».


Παρόλο το σκοτάδι της αμάθειας, που απλωνόταν στο νησί της Κω την περίοδο αυτή, ένας κάτοικος του νησιού ο Σεβαστιανός Χαρτοφύλαξ φάνηκε κατατοπισμένος γύρω απ’ την αρχαία ελληνική μυθολογία, αφού περιέγραψε, όπως αναφέρει ο Della Valle, τη σχέση του Ηρακλή με το βασιλιά της Κω τον Ευρύπυλο και την κόρη του τη Χαλκιόπη.



Στη συνέχεια ο Ιταλός περιηγητής Della Valle μας λέει ότι η ημέρα εκείνη που βγήκε στην Κω, συνέπεσε να είναι Κυριακή και γιόρταζε ο Άγιος Φραγκίσκος των Καθολικών. Χρειάστηκε, λοιπόν, αυτός και η συνοδεία του να εκκλησιαστούν κάπου, κι επειδή οι εκκλησιές των Ελλήνων, όπως έγραψε, δεν προσφέρονταν σε Παπικούς, βρέθηκε ένας Κώος, ο Διακο-Παπα-Αλέξης (Diaco Papa Alexi), που τους διέθεσε το σπίτι του κι εκεί τέλεσαν τη λειτουργία τους. Ο Διακο-Παπα-Αλέξης μαζί με πολλούς άντρες και γυναίκες πήρε το Della Valle κι επισκέφτηκαν την εκκλησιά της Παναγιάς της Γοργοεπηκόου (Gorgopicu), ενώ οι γυναίκες του πρόσφεραν λουλούδια και τον κάλεσαν στα σπίτια τους, να φάει και να πιεί. Μοίρασε τότε σ’ αυτές μερικά «άσπρα» (τουρκικό νόμισμα) κι εκείνες ενθουσιάστηκαν για τη χειρονομία του.


Μια γυναίκα της Κω ρώτησε κάποιον της συνοδείας του αν ο Della Valle καταγόταν απ’ τη Νάπολη, γιατί εκεί βρίσκεται μια ξαδέλφη της δούλη. Θυμήθηκε τότε ο Ιταλός περιηγητής πως η Κυρά Κατερίνα (Madonna Caterina), που έμενε στο σπίτι ενός φίλου του στη Νάπολη, είχε πατρίδα της την Κω. Και σημείωσε ότι ένας άλλος φίλος του, ο Coletta, του έστειλε γράμμα όταν ακόμη βρισκόταν στην Κωνσταντινούπολη, παρακαλώντας τον αν περάσει απ’ την πατρίδα της Κατερίνας κι ερωτηθεί για κάποιες κοπέλες που βρίσκονταν αναγκαστικά σαν δούλες στη Νάπολη, να πει πως είναι όλες τους καλά.[Βλέπε Viaggi di Pietro della Valle il Pelegrino, Βενετία 1667 (Presso Paolo Baglioni), Μέρος Α΄, σελ. 206-211]. Ήταν η εποχή όπου Φλωρεντινοί, Βενετσιάνοι, Μαλτέζοι και Ναπολιτάνοι συναγωνίζονταν μεταξύ τους σε ληστρικές αποβάσεις στα ελληνικά νησιά, με το πρόσχημα ότι επιχειρούν επιδρομές ενάντια στους Τούρκους. Αποδεκάτιζαν έτσι τους πληθυσμούς κι έπαιρναν για δούλες όσες κοπέλες έβρισκαν στο πέρασμά τους. Απ’ την Κω έφυγαν τότε για τη Νάπολη γαλέρες κατάφορτες με κοπέλες, που στην εξαθλίωση των κατοίκων απ’ τον τουρκικό ζυγό πρόσθεταν την οδύνη και την αγωνία τους για την τύχη των συγγενών τους, οι οποίες βρίσκονταν μακριά απ’ το νησί.